Iedereen heeft weleens een puistje. Vaak verdwijnt die na een paar dagen vanzelf. Maar een onderhuidse puist is een ander verhaal. Hij voelt als een harde, pijnlijke knobbel onder de huid, wordt vaak groter in plaats van kleiner en lijkt soms wekenlang niet weg te gaan. Op het moment dat je denkt dat hij eindelijk verdwijnt, zwelt hij opnieuw op. Veel mensen herkennen het gevoel van een pijnlijke bult op de kin of kaaklijn die nooit een wit kopje krijgt, maar wel gevoelig blijft en uiteindelijk een rood of bruin vlekje of zelfs een litteken achterlaat.
Onderhuidse puisten zijn niet alleen vervelend omdat ze pijn doen. Ze kunnen ook veel onzekerheid veroorzaken. Ze vallen vaak meer op dan een gewone puist, zijn lastig te camoufleren met make-up en hebben een grotere kans om blijvende schade aan je huid achter te laten. Vooral wanneer je er regelmatig last van hebt, kan dat frustrerend zijn. Misschien heb je al van alles geprobeerd en toch blijven de puisten terugkomen. Dat is niet vreemd. Een onderhuidse puist ontstaat namelijk niet aan de oppervlakte van de huid, maar diep in een haarfollikel. Tegen de tijd dat je de pijnlijke bult voelt, is het ontstekingsproces vaak al weken bezig. De puist die je vandaag ziet, is dus eigenlijk het eindresultaat van een proces dat veel eerder begon. Daarom werken producten die alleen de bovenkant van de huid behandelen vaak minder goed dan mensen hopen.
Aandoening van de pilosebaceuze eenheid
Lange tijd werd gedacht dat acne vooral een probleem van de talgklier was. De gedachte was eenvoudig: de talgklier maakt te veel talg aan, de porie raakt verstopt en er ontstaat een puist. Inmiddels weten we dat dit beeld veel te simpel is. Acne is namelijk geen aandoening van alleen de talgklier, maar van de pilosebaceuze eenheid.
De pilosebaceuze eenheid is het geheel van de haarfollikel, de talgklier en het afvoerkanaal naar het huidoppervlak. Al deze onderdelen werken nauw samen. Zodra één onderdeel uit balans raakt, heeft dat invloed op de rest. Zo kunnen huidcellen in de haarfollikel zich anders gaan gedragen, waardoor ze minder goed loslaten en de uitgang van de follikel langzaam afsluiten. Tegelijkertijd blijft de talgklier talg produceren en verandert ook het microbioom van de huid. Uiteindelijk reageert ook het afweersysteem, waardoor een ontsteking ontstaat. Een puist is dus niet het gevolg van één oorzaak, maar van een samenspel van verschillende processen.
Dat inzicht heeft de afgelopen jaren geleid tot een heel andere kijk op acne. Huidspecialisten beschouwen acne tegenwoordig als een chronische ontstekingsziekte van de pilosebaceuze eenheid. Opvallend genoeg begint die ontsteking al voordat er een zichtbare puist ontstaat. Wetenschappelijk onderzoek laat zien dat ontstekingsstoffen al aanwezig zijn in de haarfollikel wanneer er aan de buitenkant nog helemaal niets te zien is. Tegen de tijd dat een onderhuidse puist zichtbaar wordt, is het ziekteproces dus vaak al weken actief.
De rol van bacteriën
Ook over de rol van bacteriën is ons inzicht veranderd. Vroeger werd gedacht dat acne vooral werd veroorzaakt door de huidbacterie Cutibacterium acnes. Inmiddels weten we dat vrijwel iedereen deze bacterie op de huid heeft, ook mensen zonder acne. Niet de aanwezigheid van de bacterie is het probleem, maar de manier waarop het afweersysteem reageert zodra een haarfollikel verstopt raakt. Dat verklaart waarom moderne acnebehandelingen zich steeds minder richten op het doden van bacteriën en steeds meer op het voorkomen van verstoppingen en het remmen van ontstekingen.
Ook over voeding zijn de inzichten veranderd. Waar vroeger chocolade, friet en vet eten vaak als schuldige werden aangewezen, weten we inmiddels dat de relatie veel genuanceerder ligt. Sommige voedingsmiddelen lijken acne inderdaad te kunnen verergeren, maar lang niet bij iedereen. Andersom bestaan er ook veel hardnekkige fabels die wetenschappelijk nooit zijn bewezen. De kans is groot dat je daar in het verleden weleens een goedbedoeld, maar onjuist advies over hebt gekregen.
Gelukkig zijn de behandelmogelijkheden de afgelopen jaren sterk verbeterd. Nieuwe retinoïden, zoals trifaroteen (Aklief), grijpen al in tijdens de allereerste fase van acne, nog voordat een puist zichtbaar wordt. Andere behandelingen richten zich juist op het verminderen van ontstekingen, het herstellen van de huidbarrière of het voorkomen van littekens. Daardoor is acne tegenwoordig vaak veel beter te behandelen dan tien of twintig jaar geleden.
Wat is een onderhuidse puist?
Een onderhuidse puist is een van de meest voorkomende huidklachten, maar tegelijkertijd ook een van de meest verkeerd begrepen. Veel mensen denken dat het simpelweg een “grote puist zonder kop” is. In werkelijkheid gaat het om een diepe ontsteking die op een heel andere manier ontstaat dan een gewone puist. Daarom doen onderhuidse puisten vaak zoveel pijn, blijven ze veel langer aanwezig en hebben ze een grotere kans om littekens achter te laten.
Voordat een puist zichtbaar wordt, is er onder de huid vaak al weken iets aan de hand. Het eerste stadium van acne is namelijk niet de rode puist die je in de spiegel ziet, maar een microscopisch kleine verstopping van de haarfollikel. Dermatologen noemen dit een microcomedo. Een microcomedo is met het blote oog niet zichtbaar. Toch vormt dit kleine propje van dode huidcellen en talg de basis van vrijwel alle vormen van acne. Pas wanneer deze verstopping groter wordt, ontstaan de eerste zichtbare afwijkingen. Dat verklaart meteen waarom acne niet van de ene op de andere dag ontstaat. Tegen de tijd dat je een pijnlijke bult voelt, is het proces vaak al twee tot vier weken bezig.
Mee-eters: het eerste zichtbare stadium van acne
Wanneer een microcomedo groter wordt, ontstaat een comedo, beter bekend als een mee-eter. Er bestaan twee verschillende soorten.
Open comedo (zwarte mee-eter)
Bij een open comedo blijft de uitgang van de haarfollikel open. De opgehoopte talg en dode huidcellen komen in contact met zuurstof. Daardoor oxideert het pigment in de talg en ontstaat de karakteristieke zwarte kleur.
Dat zwarte puntje is dus geen vuil. Zelfs iemand die zijn gezicht perfect reinigt, kan zwarte mee-eters krijgen.
Gesloten comedo (witte mee-eter)
Bij een gesloten comedo is de opening van de haarfollikel vrijwel volledig afgesloten. Hierdoor zie je een klein wit of huidkleurig bultje. Een gesloten comedo wordt nog weleens verward met een gerstekorrel (milium), maar dat zijn twee totaal verschillende aandoeningen. Een gerstekorrel is een klein cystetje gevuld met keratine en heeft niets met acne te maken. Gesloten comedonen ontstaan juist doordat talg en dode huidcellen zich ophopen in een verstopte haarfollikel. Ze vormen daarom vaak het begin van een ontstoken puist.
Van verstopping naar ontsteking
Zolang een comedo niet ontstoken raakt, spreken we nog niet van een puist. Dat verandert zodra het afweersysteem reageert op de verstopping in de haarfollikel. De huid wordt rood, warm en gevoelig. Er ontstaan verschillende typen ontstekingen, die dermatologen van elkaar onderscheiden.
Papel
Een papel is een kleine rode, stevige verhevenheid zonder zichtbaar wit kopje. De ontsteking zit nog relatief oppervlakkig in de huid. Papels zijn meestal kleiner dan één centimeter en kunnen gevoelig zijn bij aanraking.
Pustel
Een pustel is de klassieke puist met een wit of geel kopje. Het pus bestaat voornamelijk uit afgestorven witte bloedcellen, bacteriën, ontstekingsvocht en celresten. Dat klinkt misschien vies, maar het is een teken dat het afweersysteem actief bezig is om de ontsteking op te ruimen. Een pustel geneest meestal sneller dan een diepe onderhuidse ontsteking en laat minder vaak littekens achter, zolang je hem niet uitknijpt.
Nodulus: de echte onderhuidse puist
Als mensen spreken over een onderhuidse puist, bedoelen ze meestal een nodulus. Een nodulus is een diepe ontsteking die zich grotendeels in de lederhuid bevindt. Doordat de ontsteking zo diep ligt, kan het ontstekingsvocht niet gemakkelijk naar de oppervlakte komen. Daarom ontstaat er meestal geen wit kopje. Een nodulus herken je aan:
- een harde, diepgelegen bult, als een knikker onder je huid
- duidelijke drukpijn
- roodheid of een normale huidskleur
- een doorsnede van meestal één tot enkele centimeters
- een genezing die weken kan duren
Omdat de ontsteking diep in de huid zit, is de kans op littekenvorming groter. De ontstekingscellen breken namelijk niet alleen bacteriën en beschadigde huidcellen af, maar kunnen ook gezond collageen aantasten. Hoe langer de ontsteking aanwezig blijft, hoe groter de kans dat de huid uiteindelijk een deukje of litteken achterlaat.
Cystische acne
Nog dieper dan een nodulus ligt een acnecyste. Bij een cyste ontstaat een met ontstekingsvocht gevulde holte onder de huid. Deze kan enkele centimeters groot worden en voelt vaak iets zachter aan dan een nodulus, omdat er meer vocht aanwezig is. Cysten komen vooral voor bij ernstige acne en gaan vaak gepaard met meerdere diepe ontstekingen tegelijk. Zonder behandeling kunnen ze blijvende littekens veroorzaken.
Waarom krijgt de ene puist wel een wit kopje en de andere niet?
Dat heeft alles te maken met de plaats van de ontsteking. Bij een oppervlakkige puist verzamelt het ontstekingsvocht zich vlak onder de opperhuid. De huid wordt steeds dunner totdat een wit kopje zichtbaar wordt. Bij een onderhuidse puist zit de ontsteking veel dieper in de lederhuid. Het ontstekingsvocht kan de oppervlakte niet bereiken en blijft opgesloten tussen het bindweefsel. Daardoor ontstaat geen wit kopje, maar een harde, pijnlijke zwelling.
Veel mensen proberen zo’n puist toch uit te knijpen. Dat heeft meestal weinig zin. Er is immers niets dat gemakkelijk naar buiten kan. Door de druk neemt de kans toe dat de wand van de haarfollikel verder scheurt, waardoor ontstekingsmateriaal zich nog dieper door de huid verspreidt. Dat kan de ontsteking verergeren en de kans op littekens vergroten.
Is een onderhuidse puist een infectie?
Dat wordt vaak gedacht, maar het antwoord is genuanceerder. Op iedere gezonde huid leeft dus de bacterie Cutibacterium acnes (voorheen Propionibacterium acnes genoemd). Deze bacterie maakt deel uit van het normale huidmicrobioom en is dus niet per definitie schadelijk. Pas als een haarfollikel verstopt raakt, verandert de omgeving in de porie. Er is minder zuurstof aanwezig en de bacterie gaat zich anders gedragen. Daarbij komen stoffen vrij die het afweersysteem activeren. Het is uiteindelijk vooral die afweerreactie die de roodheid, zwelling en pijn veroorzaakt. Dat lijkt misschien een klein verschil, maar het heeft de behandeling van acne ingrijpend veranderd. Waar vroeger vooral antibiotica werden voorgeschreven, richten moderne behandelingen zich veel meer op het voorkómen van verstoppingen en het vroeg remmen van ontstekingen. Retinoïden, zoals tretinoïne en trifaroteen (Aklief), spelen daarin tegenwoordig een centrale rol.
Wanneer is een onderhuidse puist meer dan een incidenteel probleem?
Een enkele onderhuidse puist is meestal onschuldig. Heb je echter regelmatig last van diepe, pijnlijke ontstekingen, dan is er vaak sprake van acne die actief behandeld kan worden. Dat geldt zeker als:
- de puisten steeds op dezelfde plek terugkomen
- ze weken blijven zitten
- je meerdere onderhuidse puisten tegelijk hebt
- er littekens of donkere vlekjes achterblijven
- ook je rug, borst of schouders zijn aangedaan
Acne is namelijk niet alleen een cosmetisch probleem. Het is een chronische ontstekingsziekte die, wanneer zij onvoldoende wordt behandeld, blijvende schade aan de huid kan veroorzaken. Daarom adviseren huidspecialisten tegenwoordig om matige tot ernstige acne vroeg te behandelen. Niet alleen om bestaande puisten te verminderen, maar vooral om nieuwe ontstekingen en littekenvorming te voorkomen.
Waarom doet een onderhuidse puist zoveel pijn?
Een onderhuidse puist doetpijn omdat er een ontsteking aanwezig is. En niet alleen dat… De pijn ontstaat eigenlijk door meerdere processen tegelijk. De ontsteking veroorzaakt zwelling van het bindweefsel. Er lekt vocht uit kleine bloedvaten. Afweercellen hopen zich op. De druk in de lederhuid neemt toe. En in de lederhuid bevinden zich veel zenuwuiteinden. Daardoor kan zelfs een relatief kleine ontsteking erg pijnlijk zijn. Vooral op de kin, kaaklijn en neus voelen onderhuidse puisten vaak extra gevoelig aan, omdat de huid daar strak over het onderliggende bot ligt en weinig ruimte heeft om uit te zetten.
Waarom ontstaan er littekens na een onderhuidse ontsteking?
Niet iedere onderhuidse puist laat een litteken achter. De kans neemt echter toe naarmate een ontsteking dieper zit en langer aanwezig blijft. Tijdens de ontsteking produceren afweercellen enzymen die beschadigd weefsel opruimen. Helaas kunnen deze enzymen ook gezond collageen afbreken. Collageen vormt het stevige “geraamte” van de huid. Wanneer daarvan te veel verloren gaat, blijft na genezing een deukje of atrofisch litteken achter. Bij sommige mensen gebeurt juist het tegenovergestelde. Dan maakt de huid tijdens het herstel te veel collageen aan, waardoor een verdikt litteken ontstaat.
Hoe groot de kans op littekens is, hangt onder andere af van erfelijke aanleg, de ernst van de ontsteking en hoe lang deze actief blijft. Ook uitknijpen kan de schade vergroten doordat de ontsteking zich verder door het omliggende weefsel verspreidt.
Juist daarom richten moderne acnebehandelingen zich steeds meer op het voorkomen van nieuwe microcomedonen en het vroegtijdig remmen van ontstekingen. Hoe eerder het proces wordt doorbroken, hoe kleiner de kans op pijnlijke onderhuidse puisten, pigmentvlekken en blijvende acnelittekens.
Waarom krijg je onderhuidse puisten? De belangrijkste oorzaken
De ene persoon heeft af en toe een klein puistje, terwijl de ander regelmatig last heeft van grote, pijnlijke onderhuidse ontstekingen. Dat verschil heeft meestal weinig te maken met hoe goed je je gezicht reinigt. Acne ontstaat namelijk niet door een slechte hygiëne. Het is een complexe huidaandoening waarbij erfelijke aanleg, hormonen, het afweersysteem en de huidbarrière allemaal een rol spelen.
Dermatologen spreken daarom liever over risicofactoren dan over één duidelijke oorzaak. Vaak is het de combinatie van meerdere factoren die bepaalt of iemand onderhuidse puisten ontwikkelt.
1. Erfelijke aanleg: de belangrijkste risicofactor
Misschien wel de grootste risicofactor voor acne kun je niet veranderen: je genen.
Heeft één van je ouders ernstige acne gehad? Dan is de kans groter dat jij er ook last van krijgt. Hadden beide ouders acne, dan neemt die kans verder toe. Uit onderzoek blijkt dat erfelijke factoren verantwoordelijk zijn voor een groot deel van de verschillen tussen mensen met en zonder acne.
Je erft daarbij niet letterlijk acne, maar eigenschappen die de kans erop vergroten. Denk bijvoorbeeld aan:
- een grotere of actievere talgklier;
- een huid waarbij dode huidcellen sneller aan elkaar kleven;
- een gevoeligere reactie op hormonen;
- een sterker reagerend afweersysteem;
- een grotere kans op littekenvorming.
Dat verklaart waarom de één ondanks een goede huidverzorging toch ernstige acne ontwikkelt, terwijl een ander nauwelijks een puistje krijgt.
2. Hormonen
Hormonen spelen een centrale rol bij het ontstaan van acne. Vooral de zogenoemde androgenen zijn belangrijk. Dit zijn hormonen die zowel bij mannen als vrouwen voorkomen, zoals testosteron. Androgenen zorgen ervoor dat de talgklieren groter worden en meer talg produceren. Dat is een normaal proces en hoort onder andere bij de puberteit. Bij mensen met een acnegevoelige huid reageren de talgklieren echter sterker op deze hormonen dan gemiddeld. Opvallend genoeg hebben veel mensen met acne helemaal geen verhoogde testosteronspiegel. Hun huid is simpelweg gevoeliger voor een normale hoeveelheid androgenen. De talgklieren gedragen zich daardoor alsof er veel meer hormonen aanwezig zijn. Dat verklaart ook waarom acne zo vaak voorkomt tijdens periodes waarin de hormoonhuishouding verandert, zoals:
- de puberteit
- de menstruatiecyclus
- zwangerschap
- de overgang
- bij het starten of stoppen van bepaalde anticonceptie
Tijdens de overgang daalt de hoeveelheid oestrogeen bij vrouwen sterk. De hoeveelheid androgenen, zoals testosteron, neemt veel minder af. Daardoor ontstaat een relatief androgeen overwicht. Dat betekent niet dat je ineens meer mannelijke hormonen aanmaakt, maar wel dat de invloed van deze hormonen op de huid groter wordt. Bij vrouwen die daar gevoelig voor zijn, kunnen de talgklieren daardoor actiever worden en ontstaan in deze levensfase (meer) onderhuidse puisten. Vaak vooral op de kin, kaaklijn en hals.
De laatste jaren is er ook veel aandacht voor IGF-1 (Insulin-like Growth Factor 1). Dit groeihormoon stimuleert niet alleen de groei van het lichaam, maar ook de activiteit van de talgklieren en de aanmaak van huidcellen in de haarfollikel. Een verhoogde IGF-1-activiteit kan ertoe leiden dat:
- de talgproductie toeneemt;
- huidcellen sneller worden aangemaakt;
- de kans op verstoppingen groter wordt.
Onderzoekers denken dat dit één van de redenen is waarom acne vaak toeneemt tijdens de puberteit en waarom sommige voedingsmiddelen, zoals producten met veel snelle suikers of whey-eiwitten, bij een deel van de mensen acne kunnen verergeren. Hier komen we later in het artikel uitgebreider op terug.
3. Een overgevoelig afweersysteem
Lange tijd werd gedacht dat de ontsteking pas ontstond nadat een haarfollikel verstopt raakte. Tegenwoordig weten we dat het afweersysteem bij mensen met acne vaak al veel eerder actief is. Bij een acnegevoelige huid reageren afweercellen sneller en heftiger op veranderingen in de haarfollikel. Hierdoor ontstaan grotere hoeveelheden ontstekingsstoffen, zoals interleukinen en tumornecrosefactoren (TNF). Dat leidt tot meer roodheid, zwelling en pijn. Dit verklaart ook waarom twee mensen met een vergelijkbare hoeveelheid mee-eters toch een heel verschillend ziektebeeld kunnen hebben. De één houdt alleen enkele mee-eters, terwijl de ander diepe, pijnlijke onderhuidse puisten ontwikkelt.
4. De huidbarrière
Je huid vormt een natuurlijke beschermlaag tegen de buitenwereld. Deze huidbarrière voorkomt dat vocht verdampt en beschermt tegen bacteriën, irriterende stoffen en allergenen. Bij acne is deze barrière vaak minder sterk dan bij anderen. En een beschadigde huidbarrière kan de ontsteking verder versterken. Dat is ook de reden waarom agressieve reinigers, alcoholhoudende toners en grove scrubs de acne soms juist verergeren. Ze verwijderen niet alleen overtollig talg, maar tasten ook de beschermlaag van de huid aan. Daarom ligt de nadruk in moderne acnebehandelingen steeds meer op het behouden en herstellen van de huidbarrière. Een gezonde huid geneest sneller, verdraagt medische behandelingen beter en raakt minder snel geïrriteerd.
5. Stress
Vrijwel iedereen merkt weleens dat de huid onrustiger wordt tijdens een stressvolle periode. Dat is geen toeval. Stress veroorzaakt geen acne, maar kan bestaande acne wel verergeren. Onder invloed van stress maakt het lichaam meer cortisol en andere stresshormonen aan. Deze beïnvloeden onder andere de talgproductie, de huidbarrière en het afweersysteem. Bovendien geneest de huid tijdens langdurige stress vaak minder snel. Daardoor kunnen bestaande ontstekingen langer aanwezig blijven en is de kans groter dat er nieuwe onderhuidse puisten ontstaan.
6. Wrijving en druk op de huid
Soms ontstaat acne of verergert deze door langdurige druk of wrijving. Dermatologen noemen dit acne mechanica. Bekende voorbeelden zijn:
- een mondkapje
- een kinband van een helm
- sportbeschermers
- een strakke kraag
- een viool of ander instrument dat tegen de kaak rust.
Door de voortdurende wrijving raakt de huid geïrriteerd en kan de uitgang van de haarfollikel gemakkelijker verstopt raken.
7. Medicijnen
Sommige medicijnen kunnen acne veroorzaken of bestaande acne verergeren. Bekende voorbeelden zijn:
- corticosteroïden
- testosteron of anabole steroïden
- lithium
- bepaalde anti-epileptica
Krijg je plotseling veel onderhuidse puisten nadat je met een nieuw medicijn bent begonnen? Bespreek dit dan altijd met je arts. Stop nooit op eigen initiatief met voorgeschreven medicatie.
8. Cosmetica
Cosmetica veroorzaakt meestal geen acne, maar sommige producten kunnen de kans op verstoppingen vergroten. Vooral dikke, sterk afsluitende producten of producten met comedogene ingrediënten kunnen bij een acnegevoelige huid problemen geven. Daarom adviseren huidspecialisten om te kiezen voor producten die zijn aangeduid als:
- niet-comedogeen
- oliearm
- geschikt voor de acnegevoelige huid
Dat betekent niet dat je huid helemaal geen vetten meer nodig heeft. Integendeel: een goed gekozen crème kan juist helpen om de huidbarrière te herstellen en irritatie door acnebehandelingen te verminderen.
Kortom: niet iedereen krijgt acne om dezelfde reden
Misschien wel de belangrijkste boodschap uit dit hoofdstuk is dat acne geen aandoening met één oorzaak is. Bij de één spelen hormonen de grootste rol. Bij een ander is erfelijke aanleg bepalend. Weer iemand anders heeft vooral een zeer gevoelig afweersysteem of een combinatie van meerdere factoren. Daarom bestaat er ook geen universele behandeling die voor iedereen werkt. Een succesvolle behandeling begint altijd met het achterhalen van de factoren die bij jouw huid het belangrijkst zijn.
Onderhuidse puisten op de kun, kaak, hals en rug: waarom dáár?
Misschien is het je weleens opgevallen: onderhuidse puisten ontstaan niet willekeurig. Sommige plekken lijken er veel gevoeliger voor dan andere. Vooral de kin, kaaklijn, hals en rug zijn bekende voorkeurslocaties. Dat is geen toeval. De huid verschilt namelijk sterk per lichaamsdeel. Niet alleen de dikte van de huid is anders, maar ook het aantal haarfollikels, de grootte van de talgklieren, de gevoeligheid voor hormonen en de mate van wrijving. Die combinatie bepaalt waar acne ontstaat.
Onderhuidse puisten op de kin
De kin is misschien wel de bekendste plek voor onderhuidse puisten, vooral bij volwassen vrouwen. De talgklieren in dit gebied zijn relatief gevoelig voor androgenen. Daardoor kan zelfs een normale hormoonspiegel voldoende zijn om de talgproductie te verhogen en verstoppingen te veroorzaken.
Het is dan ook niet vreemd dat veel vrouwen merken dat ze vlak voor de menstruatie steeds op precies dezelfde plek een pijnlijke puist krijgen. Tijdens de tweede helft van de menstruatiecyclus verandert de verhouding tussen oestrogeen en progesteron, terwijl de invloed van androgenen relatief groter wordt. Bij een acnegevoelige huid is dat soms al voldoende om een nieuwe ontsteking te laten ontstaan.
Ook tijdens de overgang komen onderhuidse puisten op de kin veel voor. Hoewel de huid droger wordt, blijft de invloed van androgenen relatief groot. Dat verklaart waarom vrouwen van veertig, vijftig of zelfs zestig jaar ineens weer last kunnen krijgen van acne, terwijl ze daar jarenlang nauwelijks last van hadden.
Onderhuidse puisten op de kaaklijn
De kaaklijn wordt in de dermatologie vaak gezien als het klassieke gebied voor hormonale acne. Dat betekent overigens niet dat iedere puist op de kaaklijn hormonaal is, maar de kans is hier wel groter dan op bijvoorbeeld het voorhoofd. Opvallend is dat onderhuidse puisten op de kaaklijn vaak diep liggen. Ze worden zelden een oppervlakkige puist met een wit kopje, maar blijven harde, pijnlijke bulten die soms weken aanwezig zijn.
Daarnaast speelt mechanische belasting hier regelmatig een rol. Denk aan het voortdurend steunen met je hand op je gezicht, een kinband van een helm, een mondkapje of zelfs het schuren van een sjaal of hoge kraag. Bij een huid die al gevoelig is voor acne kan die extra wrijving net het zetje geven waardoor een haarfollikel ontstoken raakt.
Onderhuidse puisten in de hals
Ook de hals bevat relatief veel haarfollikels en talgklieren. Bovendien is de huid hier voortdurend in beweging. Elke keer dat je je hoofd draait of buigt, schuift de huid een klein beetje over de onderliggende structuren. Op zichzelf is dat geen probleem, maar in combinatie met hormonale gevoeligheid of acne kan deze mechanische belasting bijdragen aan het ontstaan van ontstekingen.
Bij mannen speelt scheren vaak een extra rol. Scheren veroorzaakt kleine beschadigingen aan de huid en kan ervoor zorgen dat haren ingroeien. Een ingegroeide haar kan veel lijken op een onderhuidse puist, maar is iets anders. Soms komen beide aandoeningen zelfs tegelijkertijd voor, waardoor het beeld ingewikkelder wordt. Ook parfums, aftershaves of sterk geparfumeerde verzorgingsproducten kunnen de huid in de hals irriteren. Ze veroorzaken geen acne, maar kunnen een bestaande ontsteking wel gevoeliger maken.
Onderhuidse puisten op de rug
Na het gezicht is de rug de plek waar acne het vaakst voorkomt. Dat heeft meerdere oorzaken.
Allereerst bevat de rug zeer veel grote talgklieren. Deze produceren meer talg dan veel andere delen van het lichaam. Daarnaast is de huid op de rug dikker dan in het gezicht. Wanneer een haarfollikel verstopt raakt, ligt de ontsteking daardoor vaak dieper in de huid. Dat verklaart waarom rugacne relatief vaak uit harde, pijnlijke onderhuidse puisten bestaat. Ook warmte en transpiratie spelen een rol. Zweten veroorzaakt op zichzelf geen acne, maar een warme, vochtige huid in combinatie met strakke sportkleding of een rugzak kan de haarfollikels extra belasten. Huidspecialisten noemen dit acne mechanica.
Verder wordt de rug vaak minder zorgvuldig verzorgd dan het gezicht. Dat is begrijpelijk, want de huid is moeilijk bereikbaar. Toch is het juist bij rugacne belangrijk om de juiste medicinale producten consequent op de hele rug aan te brengen. Alleen de zichtbare puisten behandelen is meestal niet voldoende, omdat er vaak al tientallen onzichtbare microcomedonen aanwezig zijn.
Waarom ontstaan onderhuidse puisten vaak op dezelfde plek?
Veel mensen herkennen het: precies op dezelfde plek ontstaat steeds opnieuw een pijnlijke onderhuidse puist. Dat is geen toeval. Als een diepe ontsteking geneest, kan de structuur van de haarfollikel veranderen. Er ontstaat littekenweefsel, waardoor de afvoer van talg minder goed verloopt. De follikel blijft daardoor kwetsbaarder voor nieuwe verstoppingen. Daarnaast zijn sommige talgklieren van nature gevoeliger voor hormonen dan andere. Hierdoor ontstaat een soort ‘voorkeursplek’ waar steeds opnieuw een ontsteking kan ontstaan. Dat is ook de reden waarom alleen een bestaande puist behandelen vaak niet voldoende is. Een effectieve acnebehandeling richt zich op de gehele acnegevoelige huid. Door nieuwe microcomedonen te voorkomen, verklein je de kans dat dezelfde plek telkens opnieuw ontstoken raakt.
Belangrijk om te weten: onderhuidse puisten op de kin, kaaklijn, hals of rug zijn vaak een teken dat de acne dieper in de huid zit. Deze vorm van acne heeft een grotere kans op littekens. Daarom is het verstandig om niet te lang af te wachten als de puisten regelmatig terugkomen of pijnlijk zijn. Vroegtijdige behandeling kan niet alleen de ontstekingen verminderen, maar ook blijvende huidschade helpen voorkomen.
Wat kun je zelf doen bij onderhuidse puisten?
Wanneer je een pijnlijke onderhuidse puist voelt opkomen, is de verleiding groot om direct in actie te komen. Even uitknijpen, een agressief product erop smeren of de huid extra goed schoonmaken. Begrijpelijk, maar daarmee maak je je huid eerder onrustiger dan beter.
Het belangrijkste om te weten is dat een onderhuidse puist niet aan de oppervlakte zit. De ontsteking bevindt zich diep in de haarfollikel en vaak zelfs in de lederhuid. Geen enkele scrub of uitdrogende crème kan die ontsteking “naar boven trekken”. De behandeling moet zich daarom niet richten op de puist die je vandaag ziet, maar op het voorkomen van de volgende.
Knijp een onderhuidse puist niet uit
Dit is misschien wel het belangrijkste advies. Een onderhuidse puist heeft meestal geen opening naar de buitenwereld. Wanneer je toch probeert te knijpen, neemt de druk in de haarfollikel sterk toe. Daardoor kan de wand van de follikel verder scheuren, waardoor talg, bacteriën en ontstekingsstoffen zich nóg dieper door de huid kunnen verspreiden. Het gevolg:
- meer pijn
- een grotere ontsteking
- een langere genezing
- meer kans op pigmentvlekken
- een grotere kans op littekens
Lukt het je niet om van de puist af te blijven? Leg er dan liever een paar minuten een koud kompres op. Dat vermindert de zwelling en maakt de huid vaak iets minder pijnlijk.
Reinig je huid, maar maak die niet ‘blinkend schoon’
Veel mensen met acne of onderhuidse puisten wassen hun gezicht meerdere keren per dag, in de hoop overtollig talg te verwijderen. Dat lijkt logisch, maar werkt vaak averechts. Een gezonde huid heeft talg nodig. Door de huid voortdurend te ontvetten, beschadig je de huidbarrière. Hierdoor raakt de huid sneller geïrriteerd en kunnen ontstekingen toenemen. Reinig je huid daarom maximaal twee keer per dag met een milde reiniger die speciaal is ontwikkeld voor de acnegevoelige huid. Na het sporten of veel zweten is een extra reiniging prima, maar vaker is meestal niet nodig.
Een goede reiniger:
- verwijdert overtollig talg
- tast de huidbarrière zo min mogelijk aan
- bevat geen agressieve alcohol
- laat de huid niet trekkerig aanvoelen
Stop met scrubben
Dit is misschien wel een van de hardnekkigste misverstanden over acne. Je kunt een verstopte haarfollikel niet wegschrobben. Integendeel: grove scrubs veroorzaken kleine beschadigingen aan de huid, waardoor de huidbarrière verder verzwakt. Bovendien kunnen ze bestaande ontstekingen openkrabben, waardoor bacteriën en ontstekingsstoffen zich verder verspreiden.
Wil je je huid exfoliëren? Kies dan liever voor een chemische exfoliant, zoals salicylzuur (BHA). Dat werkt in de porie en talg zelf, zonder de huid mechanisch te beschadigen.
Gebruik iedere dag een zonnebrandcrème
Veel mensen slaan zonnebrand over omdat ze bang zijn dat een SPF de poriën verstopt. Dat was vroeger soms terecht, maar moderne zonnebrandcrèmes zijn vaak speciaal ontwikkeld voor de acnegevoelige huid. Sterker nog: dagelijks smeren is juist belangrijk wanneer je acne hebt. Een ontstoken huid maakt namelijk sneller pigment aan na beschadiging. Dat verklaart waarom er na een puist vaak weken of zelfs maanden een rood of bruin vlekje zichtbaar blijft. UV-straling kan dit proces versterken. Kies daarom voor een breedspectrum SPF 30 of SPF 50 die niet-comedogeen (verstoppend) is.
Welke ingrediënten helpen écht bij onderhuidse puisten?
De cosmeticawereld belooft veel. Van wonderserums tot puistjespleisters en detoxmaskers. Helaas is lang niet alles wetenschappelijk onderbouwd. Gelukkig zijn er ook ingrediënten waarvan wél overtuigend is aangetoond dat ze een waardevolle aanvulling kunnen zijn op een acnebehandeling.
Salicylzuur (BHA)
Salicylzuur is een vetoplosbaar zuur. Daardoor kan het diep in de haarfollikel doordringen, precies daar waar acne ontstaat. Salicylzuur helpt om:
- overtollig talg op te lossen
- dode huidcellen los te maken
- verstoppingen te verminderen
- lichte ontstekingen af te remmen
Voor mensen met veel mee-eters of een vette huid is salicylzuur vaak een goede aanvulling op de dagelijkse huidverzorging.
Niacinamide
Niacinamide (vitamine B3) is een van de best onderzochte cosmetische ingrediënten van dit moment. Het heeft verschillende voordelen:
- vermindert roodheid;
- ondersteunt de huidbarrière;
- helpt de talgproductie reguleren;
- vermindert vochtverlies uit de huid.
Omdat niacinamide zo mild is, kan het goed gecombineerd worden met medische behandelingen zoals Aklief of tretinoïne.
Azelaïnezuur
Azelaïnezuur is een bijzonder ingrediënt omdat het meerdere problemen tegelijk aanpakt. Het werkt:
- ontstekingsremmend
- licht antibacterieel
- remmend op verstoppingen
- pigmentverminderend
Voor mensen die naast acne ook last hebben van rode of bruine vlekjes na puistjes is azelaïnezuur daarom een interessante keuze.
Ceramiden
Veel mensen denken dat een acnehuid vooral ontvet moet worden. In werkelijkheid heeft een acnegevoelige huid vaak juist een beschadigde huidbarrière. Ceramiden zijn vetachtige stoffen die van nature in de huid voorkomen. Ze helpen de huidbarrière te herstellen en verminderen irritatie, vooral wanneer je een retinoïde gebruikt. Een goede hydraterende crème met ceramiden maakt een acnebehandeling vaak comfortabeler, zonder de poriën te verstoppen.
Hyaluronzuur
Hoewel hyaluronzuur geen acne behandelt, kan het wel helpen om de huid goed gehydrateerd te houden. Dat is vooral prettig wanneer je een medische behandeling gebruikt die de huid tijdelijk droger maakt. Een goed gehydrateerde huid herstelt sneller en voelt minder trekkerig aan.
Welke producten raden wij aan voor thuis?
Kies liever voor een eenvoudige routine met enkele goed onderbouwde producten dan voor een kast vol potjes en flesjes. Een effectieve thuisbehandeling bestaat uit:
Ochtend
- een milde reiniger
- eventueel een peeling met AHA+BHA
- een serum met 10% of 20% niacinamide
- een hydraterende crème met hyaluronzuur
- een breedspectrum SPF 30 of SPF 50.
Avond
- een milde reiniger;
- een medisch retinoïde zoals Aklief of tretinoïne (indien voorgeschreven);
- een huidbarrière-herstellende crème.
Welke producten het beste bij jouw huid passen, hangt af van de ernst van de acne, de gevoeligheid van je huid en eventuele pigmentvlekken of littekens. Daarom kijken we tijdens een intake niet alleen naar de puisten die je vandaag hebt, maar vooral naar het proces dat zich onder de huid afspeelt. Dát is de sleutel tot een rustige huid: niet steeds de zichtbare puisten bestrijden, maar voorkomen dat er nieuwe ontstaan. Dat is precies waar een moderne acnebehandeling op is gericht.
Wat zijn op dit moment de beste behandelingen bij een huidspecialist?
Welke behandeling het beste werkt, hangt af van de ernst van de acne, de oorzaak van de ontstekingen en de conditie van de huid. Iemand met een enkele hormonale puist op de kin heeft immers een andere aanpak nodig dan iemand met diepe ontstekingen op het hele gezicht of de rug. Bij Huidpraktijk ilp kijken we daarom niet alleen naar jouw puisten die op dat moment zichtbaar zijn, maar vooral naar de processen die zich onder de huid afspelen. Ons doel is niet alleen bestaande ontstekingen te verminderen, maar vooral nieuwe onderhuidse puisten en littekens te voorkomen.
Vrijwel alle nationale en internationale dermatologische richtlijnen noemen een retinoïde als basisbehandeling bij acne. Dat is niet zonder reden. Retinoïden zijn afgeleid van vitamine A en behoren tot de weinige middelen die ingrijpen op vrijwel alle processen die acne veroorzaken. Ze normaliseren de verhoorning in de haarfollikel, waardoor dode huidcellen minder snel aan elkaar kleven. Hierdoor ontstaan minder microcomedonen en dus ook minder nieuwe puisten. Daarnaast hebben retinoïden een ontstekingsremmende werking en stimuleren ze de huidvernieuwing. Sommige retinoïden, waaronder tretinoïne, stimuleren bovendien de aanmaak van collageen. Dat maakt ze niet alleen effectief tegen actieve acne, maar ook tegen beginnende acnelittekens en een grove huidstructuur.
Belangrijk om te weten is dat retinoïden vooral preventief werken. Ze voorkomen dat nieuwe verstoppingen ontstaan. Daarom duurt het meestal zes tot twaalf weken voordat het volledige effect zichtbaar wordt. In de eerste weken kan je huid zelfs tijdelijk wat onrustiger lijken. Dat betekent meestal niet dat de behandeling niet werkt, maar dat bestaande microcomedonen versneld naar de oppervlakte komen.
Aklief (trifaroteen)
Een van de nieuwste retinoïden is Aklief (trifaroteen). Dit middel is speciaal ontwikkeld voor de behandeling van acne en is de eerste nieuwe retinoïde die in tientallen jaren voor acne is geregistreerd.
Wat Aklief bijzonder maakt, is dat het zeer selectief werkt op de retinoïnezuurreceptor gamma (RAR-γ). Dit is de receptor die het meest voorkomt in de huid. Door zich vrijwel uitsluitend op deze receptor te richten, werkt Aklief heel gericht op de processen die bij acne zijn verstoord. Onderzoek laat zien dat Aklief:
- de vorming van microcomedonen remt
- ontstekingen vermindert
- nieuwe puisten voorkomt
- de huidstructuur verbetert
- post-inflammatoire pigmentvlekken sneller laat vervagen
Daarnaast zijn er steeds meer aanwijzingen dat trifaroteen ook een gunstig effect heeft op beginnende acnelittekens, doordat het de collageenaanmaak stimuleert en de huidvernieuwing versnelt. Een ander voordeel is dat Aklief officieel is goedgekeurd voor zowel het gezicht als de romp. Dat maakt het een interessante behandeling voor mensen die naast acne in het gezicht ook last hebben van onderhuidse puisten op de rug, borst of schouders.
Tretinoïne
Tretinoïne is de voorganger van trifaroteen en wordt al tientallen jaren beschouwd als de gouden standaard binnen de dermatologie. Het is een krachtig retinoïde dat de huidvernieuwing versnelt, verstoppingen voorkomt en ontstekingen remt. Daarnaast is tretinoïne uitgebreid onderzocht op het gebied van huidverjonging. Het stimuleert de aanmaak van nieuw collageen, waardoor fijne lijntjes, pigmentvlekken en een grove huidstructuur geleidelijk kunnen verbeteren. Bij Huidpraktijk ilp zetten we tretinoïne regelmatig in wanneer actieve acne grotendeels onder controle is en de nadruk meer komt te liggen op huidverbetering, pigmentvlekken en het voorkomen of behandelen van acnelittekens.
Benzoylperoxide
Benzoylperoxide bestaat al tientallen jaren en is nog steeds een effectieve behandeling bij milde tot matige acne. Het werkt anders dan retinoïden. Benzoylperoxide doodt bacteriën, remt ontstekingen en verkleint de kans op bacteriële resistentie. Daarom wordt het vaak gecombineerd met andere acnebehandelingen. Een nadeel is dat benzoylperoxide de huid behoorlijk kan uitdrogen. Bij mensen met een gevoelige huid of een beschadigde huidbarrière is het daarom niet altijd de eerste keuze.
Peelings
Een fruitzuurpeeling of chemische peeling zoals BioRePeel versnelt de huidvernieuwing met behulp van zorgvuldig gekozen zuren. Bij acne gebruiken we peelings niet om de huid te laten vervellen, maar om de processen in de haarfollikel te normaliseren. Afhankelijk van jouw huid kiezen we bijvoorbeeld voor:
- salicylzuur
- glycolzuur
- melkzuur
- Azelaïnezuur
- BioRePeel
Deze peelings kunnen helpen om:
- verstoppingen te verminderen
- ontstekingen af te remmen
- pigmentvlekken sneller te laten vervagen
- de huidstructuur te verfijnen
Chemische peelings werken het beste als onderdeel van een totaalbehandeling en niet als losse behandeling.
Microneedling
Zolang de acne actief ontstoken is, stellen we microneedling meestal uit. De behandeling is namelijk bedoeld om de huid te herstellen, niet om actieve ontstekingen te behandelen. Als de acne eenmaal onder controle is, kan microneedling een belangrijke rol spelen bij het verminderen van:
- acnelittekens
- grove poriën
- pigmentvlekken
- een onregelmatige huidstructuur
Door duizenden microscopisch kleine kanaaltjes in de huid te maken, wordt het natuurlijke wondgenezingsproces geactiveerd. Hierdoor maakt de huid nieuw collageen en elastine aan, waardoor littekens geleidelijk minder zichtbaar worden en je huid fitter en sterker wordt.
Er bestaat helaas geen behandeling die alle oorzaken van acne tegelijk oplost. Een retinoïde voorkomt nieuwe verstoppingen. Een peeling versnelt de huidvernieuwing. Een acne-gezichtsbehandeling verwijdert bestaande mee-eters. Cold plasma versnelt wondgenezing. Microneedling herstelt littekens. Doordat iedere behandeling een ander onderdeel van het ziekteproces beïnvloedt, bereiken we met een combinatie vaak betere resultaten dan met één behandeling alleen. Daarom werken we bij Huidpraktijk ilp met persoonlijke behandeltrajecten bij puistjes en acne. Tijdens een gratis consult beoordelen we welk type acne je hebt, hoe actief de ontstekingen zijn, of er al littekens ontstaan en hoe sterk je huidbarrière is. Op basis daarvan stellen we een behandelplan op.
Nieuwste inzichten in de behandeling van acne en puisten: dit weten we nu
Het begrip van acne is de afgelopen twintig jaar sterk veranderd. Waar acne vroeger vooral werd gezien als een probleem van een vette huid of een bacteriële infectie, weten we inmiddels dat het veel complexer is. Dankzij nieuw wetenschappelijk onderzoek begrijpen we steeds beter wat er zich diep in de huid afspeelt. Dat heeft niet alleen geleid tot nieuwe medicijnen, maar ook tot een heel andere manier van behandelen. Misschien wel de belangrijkste ontdekking is dat acne al begint voordat er een puist zichtbaar is. Onder de microscoop blijken er in een microcomedo – het allereerste, onzichtbare stadium van acne – al ontstekingsstoffen aanwezig te zijn. Met andere woorden: de huid is vaak al ontstoken voordat je ook maar iets ziet.
Dat inzicht verklaart waarom moderne acnebehandelingen zich niet meer alleen richten op bestaande puisten. De grootste winst zit juist in het voorkomen van nieuwe verstoppingen en het vroeg remmen van ontstekingen. Retinoïden, zoals tretinoïne en Aklief (trifaroteen), sluiten daar perfect op aan. Ze grijpen in op het moment dat acne ontstaat, in plaats van pas wanneer de puist al zichtbaar is.
Ook de rol van bacteriën wordt tegenwoordig anders bekeken. Vrijwel iedereen draagt Cutibacterium acnes op de huid, ook mensen zonder acne. Overigens; je komt in oudere artikelen misschien nog de naam Propionibacterium acnes (of P. acnes) tegen. Door nieuw genetisch onderzoek is deze huidbacterie in 2016 ingedeeld in een ander bacteriegeslacht en heet hij officieel Cutibacterium acnes (C. acnes). Het gaat dus om precies dezelfde bacterie; alleen de wetenschappelijke naam is veranderd.
Het probleem is dus niet zozeer de bacterie zelf, maar de manier waarop de huid erop reageert zodra een haarfollikel verstopt raakt. Daarom worden antibiotica tegenwoordig veel terughoudender voorgeschreven dan vroeger. Ze kunnen in sommige situaties nog steeds een belangrijke rol spelen, maar vormen zelden de basis van een langdurige behandeling.
Ook over voeding is de wetenschap genuanceerder geworden. Jarenlang kregen mensen met acne het advies om chocolade, vet eten of friet te vermijden. Voor veel van die adviezen is nooit overtuigend wetenschappelijk bewijs gevonden. Dat betekent niet dat voeding geen enkele invloed heeft, maar wel dat het verhaal minder zwart-wit is dan vaak wordt gedacht. Uit onderzoek blijkt dat een voedingspatroon met veel snelle koolhydraten de acne bij sommige mensen kan verergeren. Ook is er steeds meer bewijs dat grote hoeveelheden magere melk en vooral whey-eiwitten bij een deel van de mensen acne kunnen uitlokken of verergeren. Waarschijnlijk speelt hierbij de invloed op hormonen zoals IGF-1 een rol, waardoor de talgproductie en de verhoorning in de haarfollikel toenemen. Tegelijkertijd reageren lang niet alle mensen met acne op dezelfde manier op voeding. Daarom adviseren dermatologen tegenwoordig geen strenge diëten meer, maar een gezond en gevarieerd voedingspatroon.
Een andere belangrijke ontwikkeling is dat er steeds meer aandacht is voor de huidbarrière. Vroeger werd een acnehuid vaak zo droog mogelijk behandeld, met agressieve reinigers en uitdrogende producten. Inmiddels weten we dat een beschadigde huidbarrière juist kan bijdragen aan meer irritatie en ontsteking. Daarom combineren moderne acnebehandelingen vrijwel altijd een werkzaam medicijn met milde huidverzorging en goede hydratatie. Een sterke huidbarrière maakt de huid niet alleen comfortabeler, maar zorgt er ook voor dat medische behandelingen beter worden verdragen.
Ook de behandeling van acnelittekens is de afgelopen jaren sterk verbeterd. Vroeger werd vaak gewacht totdat de acne volledig verdwenen was. Tegenwoordig weten we dat het voorkomen van littekens minstens zo belangrijk is als het behandelen ervan. Hoe sneller diepe ontstekingen onder controle zijn, hoe kleiner de kans op blijvende schade aan het collageen in de huid.
De belangrijkste boodschap
Onderhuidse puisten zijn veel meer dan een cosmetisch probleem. Ze zijn het zichtbare gevolg van een ontstekingsproces dat zich diep in de huid afspeelt en vaak al weken eerder is begonnen. Juist daarom is een behandeling die alleen bestaande puisten uitdroogt meestal niet voldoende. Een effectieve behandeling richt zich op de oorzaak: het voorkomen van nieuwe verstoppingen, het remmen van ontstekingen en het beschermen van de huidbarrière. Door die processen vroegtijdig aan te pakken, kun je niet alleen bestaande puisten verminderen, maar ook nieuwe uitbraken, pigmentvlekken en acnelittekens helpen voorkomen. Heb je regelmatig last van pijnlijke onderhuidse puisten op je gezicht, kin, kaaklijn of rug? Blijf er dan niet te lang mee rondlopen. Hoe eerder acne goed wordt behandeld, hoe groter de kans dat je huid volledig kan herstellen.
Bij Huidpraktijk ilp kijken we verder dan de puist die vandaag zichtbaar is. We onderzoeken waarom jouw huid onderhuidse puisten ontwikkelt en stellen een persoonlijk behandelplan op dat past bij jouw huid, jouw klachten en wensen. Dat kan bestaan uit professionele acnebehandelingen zoals peelings en cosmetische producten, of een medisch (begeleid) behandeltraject. Zo werken we samen toe naar een huid die weer gezond functioneert
Related blogposts
